Showing posts with label Darrusan Hausa. Show all posts
Showing posts with label Darrusan Hausa. Show all posts

Tuesday, 29 October 2024

Karanta Ire-iren Baiwar Ɗan Adam 14 Masu Ban Mamaki

Karanta Ire-iren Baiwar Ɗan Adam 14 Masu Ban Mamaki

Kowa yana da wata baiwa da Allah ya yi masa wani ya san da ita, wani kuma har yanzu bai gano ta ba. Ita fiƙira ko baiwa tana da fifiko a wurare da dama, amma duk wacce Allah ya ba ka sai ka yi masa godiya.


Ire-iren Baiwar Ɗan Adam 14 Masu Ban Mamaki
Hoto: LinkedIn

Marubuci:- Muhammad Auwal Ahmad


Gano baiwar da Allah ya yi maka na nufin ka yi amfani da ita wajen aiwatar da wasu abubuwa masu kyau, waɗanda za su taimaka maka su kuma taimaka wa al'umma. Amma ba ta nufin ɓata kanka, kuma ba ta nufin yi wa wani mugunta ko makamancin haka.


Ba komai ba ne yake sa masana janyo mutane a jika su koya musu abubuwa da dama sai don gano baiwar da Allah ya yi musu, sannan sai su ɗaura su bisa wannan turbar don morar su a duniya. 


Akwai mutanen da suke da baiwar zane, ko lissafi, ko iya wasu abubuwa masu ban mamaki. Wani da ka gan shi ba za ka yi tunanin shi ke da wata baiwa ta yin wani abu ba. Wasu kuwa su kan iya yin wasu abubuwa da ya wuce da tunani ko shekarunsu ko makamancin haka, kai da ka gani sai ka yi shakku akan lamuran. 


Rabe-Raben Baiwa ko Fikira. Da farko ya kamata mu san cewa baiwa ko fikira ko basira ta rabu kashi-kashi, kamar haka:


1. Mathematical-Logical Intelligence: baiwar lissafi, warware sarƙaƙiya, tunanin gano sababbin dabarun lissafi da sauransu. Misali: Albert Einstein, Nikola Tesla, Mark Zuckerberg.


2. Linguistic Intelligence: baiwar rubutu, zance, zube, zanen-baka, sarrafa kalmomi, iya magana da sauransu. Misali: William Shakespeare, Abubakar Imam, Abubakar Tafawa Ɓalewa, Wole Soyinka.


3. Spatial-Visual Intelligence: baiwar abubuwan da suka shafi sararin samaniya, ƙirƙire-ƙirƙiren zane, zanen gidaje, injiniyanci, haɗe-haɗen hotuna, tuƙin jirgin sama, gane taswira da sauransu. Misali: Leonardo Da Vinci, Jelani Aliyu.


4. Musical Intelligence: baiwar waƙe-waƙe, kiɗe-kiɗe, rubuce-rubucen waƙa/kiɗa. Misali: Michael Jackson, Nura M. Inuwa, Mamman Shata.


5. Bodily-kinaesthetic Intelligence: baiwa a kan abubuwan da suka shafi wasanni, motsa jiki, rawa, dambe, tsere da sauransu. Misali: Cristiano Ronaldo, John Cena.


6. Intra-personal Intelligence: baiwar gane halayyar mutane, falsafa, fahimtar shauƙinsu da na wasu da sauransu. Misali: Sigmund Freud, Sadhguru, Plato.


7. Naturalist Intelligence: baiwa a kan fahimtar tsarukan halittu. Misali: Charles Darwin.


8. Inter-personal Intelligence: baiwa a kan fahimtar wasu da tunaninsu, da sauƙin mu'amala da mutane; kamar 'yan jaridu, 'yan siyasa, 'yan wasan kwaikwayo, 'yan kasuwa ko lauyoyi. Misali: Mahatma Gandhi, Bill Clinton, Ali Nuhu, Nasiru Salisu Zango.


9. Teaching-Pedagogical Intelligence: baiwar koyarwa da fahimtar da wani abubuwa cikin sauki


Wannan rabe-raben da ke sama bisa ga nazariyyar Gardner Howard ne, wani masanin halayyar Ɗan-Adam. Amma akwai wasu duk da shi bai yi amanna da su ba, amma yanzu sun zama ruwan dare. Ga su kamar haka:


10. Digital Intelligence: baiwar amfani da yanar gizo cikin sauƙi, sarrafa hanyoyin shiga da iya amfani da ƙirƙire-ƙirƙiren yanar gizo, kamar masu tashoshin YouTube, shafukan yanar gizo, ko iya sarrafa waya/na'ura da yanar gizo.


11. Programming Intelligence: baiwar iya tsare-tsaren na'ura, ƙirƙire-ƙirƙiren manhajoji, shafukan yanar gizo da sauransu. Amma wasu suka ce wannan baiwar tana ƙarƙashin Mathematical-Logical Intelligence wanda ya zo a lamba ta ɗaya.


12. Engineering Intelligence: baiwar ƙirƙire-ƙirƙiren abubuwa don sauƙaƙa al'amuran yau-da-gobe. Amma wasu suka ce wannan baiwar tana ƙarƙashin Spatial-Visual Intelligence wanda shi ma ya zo a lamba 3.


13. Humour Intelligence: baiwar barkwanci, ƙirƙire-ƙirƙiren labaran barkwanci.


14. Cooking Intelligence: baiwar dafa abinci, sarrafa hanyoyin da abinci zai yi daɗi da sauransu.


Bayan waɗannan akwai wasu ɓoyayyun fikirori ko baiwa da mutun yake da su amma wataƙila masana ba su gama gano su ba.


DUBA WANNAN: Hanyoyi 10 Na Sanin Yadda Za Ku Gano Baiwar Ku Da Kanku


Shawarata a nan ita ce: ka nemi sanin baiwarka kuma ka yi aiki da ita, sannan idan kana da wata hanya da za ka taimaka wa wani don gano baiwarsa to ka taimaka, sannan ka ɗaura shi a hanyar da zai ci ribarta idan kana da dama.


Yanzu ka yi tunani, wacce baiwa Allah Ya ba ka, ko kuma yaronka ko ɗan'uwanka? Ka shirya yadda za ka sarrafa ta sannan ka yi aiki da ita cikin hikima yadda za ka taimaki kanka ka taimaki al'ummar duniya.


Idan har kuna jin daɗin maƙalolin shafin nan namu, to ku hanzarta sanar da dukkan abokan ku ko ƙawayen ku da dukkan waɗanda ku sani, ku gaya musu adireshin shafin nan namu domin su ma su shigo cikin shafin su dinga amfana da shi kamar yadda ku ma kuke yi a kullum.

Sunday, 29 September 2024

Kalma Daya Mai Ma'anoni Da Yawa A Hausa

Kalma Daya Mai Ma'anoni Da Yawa A Hausa

Gammo (Na kifi).

Gammo (Na itace).

Gammo (Na daukar Kaya).


Kalma Daya Mai Ma'anoni Da Yawa A Hausa
Hoto: Banter speech



Iska (Aljani).

Iska ( da ake Shaƙa).

Iska (Tusa).

Iska (Iskanci.. hahaha).

Kyauta (Suna).

Kyauta (bada wani abu/tukwici).

Mai (na gyada).

Mai (na kwakwa).

Mai (na fetur).

Mai (Kalanzir).

Mai (na nama).

Mai (na inji).

Mai ( na jirgi).

Kaya ( na tsiro da akan taka).

Kaya (ta kifi).

Kaya (na kafiya ko naci).

Mai gida ( Uba).

Mai gida (Miji).

Mai gida (Shugaba ko jagora).

Laushi (Na fata).

Laushi (Na hali).

Laushi (Na gajiya).

Laushi (Na Rashi).

Kura ( Dabba).

Kura ( Ta jawo guga).

Kura (Ta Turawa).

Kura-kura (Abu guda-guda).

Kura (Ta iska).

Kura (Sa ido Misali "ƙura ido).

Sunday, 18 August 2024

Karanta Hakikanin Asalin Sunayen Hausawa Tare Da Ma'anonin Su

Karanta Hakikanin Asalin Sunayen Hausawa Tare Da Ma'anonin Su

A zamanin da kafin zuwan musulunci ƙasar Hausa babbar hanyar samun sunaye ta dogara kacokam a kan faruwar wani muhimmin abu sai Bahaushe ya laɓe da guzuma ya harbi karsana, ma'ana ya laɓe da faruwar wannan abu ya sa wa yaro ko yarinya suna.


Asalin Sunayen Hausawa Tare Da Ma'anonin Su
Hoto: Hausa Naija News


Kasancewa ta mazaunin Kano sai na fara binciken nawa da ma'anar sunan.


Ga kaɗan daga cikin binciken da na gudanar zan gutsura muku ku lasa:-


1. SHEKARAU :- Yaron da ya shekara a ciki shi ake kira Shekarau mace kuwa ana kiranta SHEKARE ko SHEKAU.


2. TANKO :- Shi ne namijin da aka haifa bayan haihuwar mata da yawa.(ya ɗan bambanta da mati kaɗan).


3. DELU :- Yarinyar da aka haifa bayan maza da yawa.


4. GOSHI :- Yarinyar da lokacin haihuwar ta aka samu arziki mai yawa ba zato ba tsammani.


5. YALWA :- Yarinyar da aka haifa iyayenta na cikin wadata.


6. MAITAMA :- Yaron da aka dawo ɗibar TAMA aka tarar an haife shi.


7. ƊAN DARE :- Yaron da aka haifa da daddare.


8. TINAU :- Yaron da haihuwa ta ɗauke wa mahaifiyar shi sai bayan lokaci mai tsawo aka haife shi, shi ake kira TINAU.


9. SO-DANGI :- Yaro ko Yarinyar da iyayen  ke zaune nesa da dangi sai zama ya ƙare musu suka tashi suka dawo cikin dangi uwar na ɗauke da tsohon cikin shi ana zuwa aka haife shi, shi ake kira SO-DANGI.


10. GAMA :- A zamanin da ana aure bisa cancanta ne, to duk lokacin da wani da bai cancanta ba ya yi sa'a ya auri wata isassa/isasshiya to ɗan da ta haifa sai a sa mai suna GAMA.


11. SADAU :- Yaron da uban ya ɓata da uwarshi daga baya suka shirya to duk yaron da ta fara haihuwa sai a kira shi da SADAU.


12. AUTA :- Ƙarshen haihuwa.


13. KYAUTA :- Yaron da uwar sa ba ta taɓa haihuwa ba shekara da shekaru sannan aka haife shi.


14. DAWAI :- Saɓanin da ya kai ga saki sannan uwar ta yi kome to ɗan da ta haifa shi ake kira DAWAI.


15. BAKWAI :- Yaron da aka haifa cikin shi na da wata bakwai (Bakwaini).


16. SHAWAI :- Yaro/yarinyar da aka sha wurin haifuwar shi/ta.


17. GWAMMA :- Yarinyar da aka haifa lokacin da ake da burin haihuwar ɗa namiji.


18. MARKA :- Yarinyar da aka haifa lokacin ruwa na marka-marka.


19. AMARYA :- Yarinyar da aka haifa ranar da jinjirin wata ya tsaya, namiji kuma ana kiran shi MAGAWATA.


20. BUJI/HAZO :- Yaron da aka haifa lokacin da ake hazo.


21. CI-TUMU/SHA-GERO/SHAGE :-Yaron da aka haifa lokacin nunar gero.


Za mu kawo muku ƙari akan wannan kamar su Makwashi, Mati, Tsoho, Ɗan Dare, Talle, Magaji, Babangida, Mai Damma, Ayashe, Ajuji, Yaduwa, Bawa, Barau, Barmani, Dan Wabi, Ƙosau, Jimrau, Nomau, Wada, Gayya, Mayau, Na Hantsi, Gambo, Kadarko, da sauran su.


Tushe/Asali: Waziri Aku

Saturday, 15 June 2024

Karanta Cikakkiyar Ma'anar Kalmar Rana

Karanta Cikakkiyar Ma'anar Kalmar Rana

1- Rana: Da ma'anar ɗaya daga cikin halittun Allah (S.W.T) da ke sararin samaniya, dunƙulalliya ce ta fi sauran halittun girma da haske da kuma zafi. Tana ɓullowa ta gabas ta faɗi a yamma.


Ma'anar Kalmar Rana
Hoto: Freepik




2- Rana: Da ma'anar ɗaya daga cikin ranakun mako. misali: Ranar juma'a, asabar, ranar sallah da sauransu.


3- Rana: Da ma'anar aikata aikin alkhairi misali : Haihuwa mai rana ( Bahaushe kenan lokacin da ya tuna wani alheri, ko abin kirki da ɗansa ya yi masa ko ya yi ga waninsa.)

4- Rana: Da ma'anar nuna bajinta misali :

a - Na ga ranar darasin Mal. Bin Ɗalladi mai littattafai a jarabawata ta ƙa'idojin rubutu.

b - Na ga ranar darasin Mal. Muhammad Ath-thaaniy Yunusa Al- kanawiy a jarrabawar al'ummar Hausawa da al'adunsu.

Thursday, 16 May 2024

Karanta Cikakken Bambancin Tsarin Mulkin Firaminista Da Tsarin Shugaban Ƙasa Mai Cikakken Iko Da Amfanin Su Da Illolin Su

Karanta Cikakken Bambancin Tsarin Mulkin Firaminista Da Tsarin Shugaban Ƙasa Mai Cikakken Iko Da Amfanin Su Da Illolin Su

Bambacin Tsarin Mulkin Firaminista (Parliamentary System) Da Tsarin Shugaban Kasa Mai Cikakken Iko (Presidential System) Da Amfanin Su Da Illolin Su.


A salon mulkin duniya, tsarin damukaraɗiyya shi ne ya fi karɓuwa duk da akwai wasu tsare-tsaren dabam.


Tsarin Mulkin Firaminista Da Tsarin Shugaban Ƙasa Mai Cikakken Iko
Hoto: Ipleaders


Marubuci: Saliadeen Sicey


Akwai ƙasashen da ake mulkin sarauta kamar yankin Larabawa, kamar Saudiyya, UAE, Jordan, da sauransu akwai masu fama da mulkin sojoji musamman a ƙasashen Afirka kamar, Nijar, mali, Burkina, Guinea da Masar.


A cikin salon damukaraɗiyya akwai nau’in mulki na shugaban ƙasa mai Cikakken iko kamar yadda ake gani a Najeriya, akwai tsari na Firayim minista kamar yadda ake yi a wasu ƙasashe.


Najeriya ta taɓa salon Tsarin farayim minista a lokacin da Najeriya ta sami 'yancin kai a 1960, in da aka akami sami farayim ministan farko a Najeriya, sir Abubakar Tafawa Ɓalewa da kuma Shugaban ƙasa na jeka nayika Nnamdi Benjamin Azikiwe, wannan tsarin ya ci gaba da wanzuwa har zuwa ranar 15 ga watan Janairu 1966 lokacin da sojoji suka yi juyin mulkin da ya haifar da rugujewar jamhuriya ta farko.


Sojoji sun ci gaba da mulki, kama daga mulkin soja na janar ironsi,  janar yakubu gawon har zuwa janar Murtala, bayan kashe Murtala, janar obasanjo ya cigaba da mulki, wanda a zamaninsa ne aka rubuta sabon tsarin mulkin Najeriya na 1979, wanda ya bada dama a koma kan tsarin shugaban ƙasa mai Cikakken iko da Majalisar tarayya da ta dattijai, sai tsarin gwamnoni da 'yan  Majalisar jiha.


Wannan tsari ya ci gaba har zuwa ranar 31 ga watan Disamba 1983 a lokacin da sojoji suka kifar da wannan jamhuriya ta biyu.


Juyin mulkin shi ne ya kawo janar Muhammad Buhari kan mulki, kafin shima a ranar 27 ga watan Agusta 1985 akayi waje  road da shi. Janar Babangida ya karɓi mulki wanda a zamaninsa ya kira da asake rubuta wani sabon tsarin mulkin da nufin mayar da mulkin hannun farar hula a shekarar 1992.


Kundin tsarin mulkin Najeriya na 1992, wanda aka fi sani da Kundin tsarin mulkin Jamhuriya na uku, an kafa shi a cikin 1989 kuma an Gabatar da shi a 1992. Ya yi kama da tsarin mulki na 1979, amma tare da wasu muhimman canje-canje, ciki har da:


Tsarin jam’iyyu biyu rak (Wanda aka kafa jam'iyun SDP da NRC).


Tsarin kiranye ga duk 'yan majalisa
Ƙara iko da matsayi ga ƙananan hukumomi.


Zaɓaɓɓen shugaban ƙasa da zaɓaɓɓun majalisar wakilai ta ƙasa.


Zaɓaɓɓun Gwamnonin Jihohi da zaɓaɓɓun 'yan Majalisun Dokoki.


Wannan kundin tsarin mulki baiyi amfani ba, saboda soke zaɓen MKO Abiola a da janar Babangida yayi a ranar 12 ga watan Yuni a Shekarar 1993, bayan saukar Janar Babangida da miƙa gwamnatin riƙon ƙwarya ga Chief Ernest Shonikan, kwatsam a ranar 17 ga watan Nuwamba, 1993, Sojojin da ke ƙarƙashin jagorancin ministan tsaro Janar Sani Abacha suka tilastawa shugaban riƙon ƙwarya Ernest Shonekan yin murabus.


Bayan ɗarewar Abacha bisa mulki ya cigaba da mulki har zuwa Ranar 8 ga watan Yuni 1998 a lokacin da Allah ya karɓi rayuwarsa, bayan mutuwar sani Abacha, janar Abdussalam ya karɓi mulki tare da Alƙawarin mayar da mulki ga farar hula a cikin watanni 8, ma'ana a shekarar 1999.


A ƙarƙashin Gwamnatin Janar Abdussalam Abubakar An kafa kundin tsarin mulkin tarayyar Najeriya a ranar 29 ga watan Mayun shekarar 1999, kuma har yanzun nan wannan tsarin mulkin ake amfani dashi.


Wannan dai shi ne kundin tsarin mulki na huɗu tun bayan da Najeriya ta samu ‘yancin kai daga ƙasar Ingila a shekarar 1960, inda ta bi Kundin tsarin mulkin 1960, 1963, da 1979.


Kundin tsarin mulki na 1999 ya kafa hukumomin gwamnati, na zartarwa, da na shari'a, tare da jihohi 36 na ƙasar, da ƙananan hukumomi 774, da babban birnin ƙasar Abuja. Har ila yau, ya zayyana ikon yin doka na tarayya, jihohi, da ƙananan hukumomi, kuma ya bayyana cewa gwamnatin tarayya ce kawai za ta iya yin dokoki game da haƙƙin mallaka, alamun kasuwanci, da sauransu.


Bambacin dake akwai tsakanin tsarikan mulki guda biyu, tsarin Farayim ministan (Parliamentary System) da shugaban ƙasa mai Cikakken iko (Presidential System).


Tunda mun ɗan taba tarihin tsarin mulkin Najeriya, bari kuma mu duba bambacin dake a tsakanin tsarin mulki guda biyu. Idan ba ku manta ba, Ƙasar Najeriya sau ɗaya tak ta taɓa ɗanɗana tsarin mulki farayim ministan (Parliamentary System) sauran duka, ko dai mulkin soja ne, sawa'u kona Shugaban ƙasa mai Cikakken iko (Presidential System).


Kafin salon da ake kai a yau, an jarraba salon mulki na Firayim Minista kafin sojoji su kashe Abubakar Tafawa-Balewa a Junairun 1966.


Salon mulkin shugaban ƙasa mai Cikakken iko (Presidential System)


1. Mai girma Shugaban ƙasa yake da cikakken iko a tsarin mulki.


2. Shugaban ƙasa yana da damar ruguza matakin da majalisa ta ɗauka. A Najeriya shugaban ƙasa zai iya watsi da ƙudirin ‘yan majalisa.


3. Shugaban ƙasa yana da tsayayyen wa’adi, ba za a iya sauke shi ba saboda rashin na’am a majalisa sai a inda doka ta bada dama.


4. Shugaban ƙasa yana da ikon yin afuwa ga waɗanda aka samu da laifi. Hakan ta faru ga Jolly Nyame da Joshua Dariye a 2022 da shugaban ƙasa Muhammad Buhari ya yi musu afuwa.


5. Mafi rinjayen al’ummar gari suka zaɓi shugaban ƙasa ba kuri’ar majalisa ta kai shi ba.


Salon mulkin Firayim Minista (Parliamentary System)


1. A nan, akwai alaƙa mai kyau tsakanin ‘yan majalisa da shugaban da yake kan mulki. ‘Yan majalisa duk abokan aikin Firayim Ministan ƙasa ne.


2. Akwai nau’i biyu na shugabanni, shugaban ƙasa ko basarake (kamar Nnamdi Arzikwe a Najeriya 1960-1966 ko Sarkin Ingila Charles) da Firayim Minista mai cikakken iko.


3. Firayim Minista zai cigaba da mulki muddin jam’iyyarsa ta na da rinjaye a majalisa kuma ’yan majalisar sun gamsu da irin rawar da yake takawa.


Amfanin tsarin shugaban ƙasa (Presidential System)


1. Kowa da aikinsa Doka ta tsarawa shugabanni, ‘yan majalisa da alƙalai aikinsu, babu wanda zai yi katsalandan, kuma ana iya takawa mai mulki burki.


2. Aiki da ƙwararru A tsarin na shugaban ƙasa zai fi samun damar naɗa ƙwararru domin yana da zaɓin yin aiki da wanda ya dace, ba a killace shi da iya 'yan majalisa kawai ba.


3. Tsayayyen lokaci irin wannan tsari, ba a yawan shakkar rugujewar gwamnati domin mai mulki bai faye sauka ba har sai wa’adinsa ya cika.


4. Rage hayaniyar siyasa A wannan salo, rikicin siyasa bai cika tasiri sosai a gwamnati ba. Shugaban ƙasa yana da ikon jawo har ‘yan wasu jam’iyyun adawa a cikin gwamnatinsa.


Amfanin tsarin Firayim Minista (Parliamentary System)


1. Haɗin-kai tsakanin Firayim minista da ‘yan majalisa. Wanda a cikinsu ne zai zaɓi sakatarori misalin (Ministoci).


2. Hana kama karya a mulki.


3. Takawa gwamnati burki.


Matsalar tsarin shugaban kasa (Presidential System)


1. Kama-karyar masu mulki Tun da majalisa ba ta da iko sosai wajen hana shugaban ƙasa sakat, wannan ya kan kawo shugaban da ke mulki ya riƙa yin kama-karya.


2. Saɓanin fadar shugaban ƙasa da majalisa, a kan samu tataɓurza tsakanin ‘yan majalisa da fadar shugaban ƙasa. An sha ganin yadda irin wannan saɓani ya kan kawo cikas.


3. Taurin kai A ƙarshe a kan zargi shugabannin ƙasashen da ke mulki a irin wannan tsari na taurin-kai.


Matsalar tsarin Firayim Minista (Parliamentary System)


1. Babu rabon aiki: Babu damar da kowa zai samu hurumin aiki musamman daga ‘yan adawa a majalisa.


2. Rashin cancanta: Za a iya zaɓen mutum daga mazaɓa kuma ya ɗare kan kujerar minista mai muhimmanci ba tare da la’akari da ƙwarewarsa a kan aikin ba.


3. Rashin tabbas: a nan kuwa, za a iya yin waje road da Firayim Minista, yana tsakiyar wa’adinsa a maimakon a jira lokacin da za a gudanar da zaɓe a faɗin ƙasa.


4. Toshe ƙofa: Wannan tsari yana hana mulki ya shiga hannun jam’iyyun adawa, a dalilin haka ana rasa ƙwararrun da suka cancanta su taya gwamnati aiki.


5. Aiki a asirce: Cikin abin da yake jawo ana kushe tsarin akwai yadda ake gudanar da gwamnati a asirce, talakawa ba su da masaniyar abubuwan da ke wakana.


Ga kaɗan daga cikin ƙasashen da suke amfani da tsarin shugaban ƙasa (Presidential System)


1. Nigeria 🇳🇬
2. Indonesia 🇮🇩
3. Honduras 🇭🇳
4. USA 🇺🇸
5. Zambia 🇿🇲
6. Brazil 🇧🇷
7. Argentina 🇦🇷
8. Zimbabwe 🇿🇼
9. France 🇫🇷
10. Germany 🇩🇪


Kaɗan Daga Cikin Kasashe Masu Amfani Da Tsarin Farayim Minista (Parliamentary System).


1. Britain 🇬🇧
2. Burundi 🇧🇮
3. South Korea 🇰🇷 
4. Peru 🇵🇪
5. India 🇮🇳
6. Pakistan 🇵🇰
7. Tunisia 🇹🇳
8. Djibouti 🇩🇯
9. Ethiopia 🇪🇹
10. Sweden 🇸🇪.